Izvor: Oslobođenje
Piše: Erdin HALIMIĆ

Parlamentarni izbori u Mađarskoj, zakazani za 12. april 2026, predstavljaju jedan od najvažnijih političkih događaja u Evropi ove godine. Već sad je jasno da će rezultati, ma kakvi bili, imati dalekosežne poljedice na Evropsku uniju, pa shodno tome i na Zapadni Balkan.

Nakon 16 godina gotovo neprekidne dominacije premijera Viktora Orbana i njegove stranke Fidesz, politička scena u Mađarskoj suočava se s najneizvjesnijom utrkom od 2010. Uspon opozicionog lidera Petera Magyara i njegove stranke Tisza, uz promjene u biračkom raspoloženju, otvorio je realnu mogućnost političkog preokreta.

Tisza u prednosti

Od dolaska na vlast 2010. Orban je transformisao politički sistem Mađarske u model koji sam naziva "iliberalnom demokratijom". Taj model karakterišu centralizacija moći, snažna kontrola medija i dugotrajni sukobi sa Evropskom unijom oko pitanja vladavine prava, nezavisnosti pravosuđa i ljudskih prava.

Ovi izbori stoga nisu samo redovno političko nadmetanje, već svojevrsni referendum o tom modelu upravljanja državom. Prema ocjenama analitičara, Orban se danas nalazi u najtežoj političkoj poziciji od dolaska na vlast, uz realnu mogućnost izbornog poraza.

Najnovija istraživanja javnog mnijenja ukazuju na značajnu prednost opozicione stranke Tisza. Prema anketama istraživačkih centara 21 Research i Zavecz, Tisza ima između 51 i 56 posto podrške među odlučnim biračima, dok Fidesz zaostaje sa 37 ili 38 posto.

Na osnovu analize pet nedavnih anketa Medijana provedenih krajem februara i u martu, predviđa se da će na izborima u Mađarskoj Tisza osvojiti između 138 i 142 mjesta u parlamentu od 199.

Prema anketi, Fidesz će obezbijediti između 49 i 55 mjesta, dok će krajnje desničarska "Naša domovina" osigurati svega pet ili šest mjesta.

Dvotrećinska većina, potrebna za izmjenu ustava i osnovnih zakona, potrebna je da bi se osigurala 133 mjesta. Fidesz je držao ovu većinu tokom većeg dijela svoje vladavine od 2010. godine, koju je iskoristio za usvajanje novog Ustava Mađarske i donošenje i izmjenu nekoliko ključnih zakona, uključujući i izborni zakon.

Agencija Medijan, poznata kao jedan od najpouzdanijih prognozera u Mađarskoj, saopštila je da je provedeno pet anketa na ukupnom uzorku od pet hiljada ispitanika. Medijan je tačno predvidio Orbanovu ubedljivu pobjedu na prethodnim izborima prije četiri godine, iako je precijenio podršku opozicije u to vrijeme.

Fidesz ne vjeruje anketama koje predviđaju pobjedu opozicije i ukazuje na istraživanja koja i dalje sugerišu da će Orban ostati na vlasti.

Slične trendove potvrđuju i ranije ankete, koje pokazuju kontinuirani rast opozicije i stagnaciju vladajuće stranke, uprkos ekonomskim mjerama usmjerenim na birače.

Međutim, nekoliko ključnih faktora otežava jasnu projekciju ishoda, a prije svega je to veliki broj neodlučnih birača kojih je između 20 i 26 posto. Tu je svakako i izborni sistem i prekrajanje izbornih jedinica, koji favorizuju sttranku Fidesz. Otvoreno je i pitanje o tome kako će glasati i mađarska dijaspora, a dosadašnja praksa pokazuje da njihovi glasovi tradicionalno idu u korist Orbana. Analitičari, također, ističu ulogu krajnje desnice, a posebno stranke "Naša domovina", koja bi mogla biti jezičak na vagi.  

Drugim riječima, iako opozicija vodi u anketama, institucionalni okvir znači da joj je potrebna ubjedljivija pobjeda kako bi osvojila parlamentarnu većinu.

Generacijski jaz

Jedan od ključnih fenomena ovih izbora jeste snažan generacijski jaz. Mladi birači, posebno oni između 18 i 29 godina, masovno se okreću protiv Orbana. U nekim anketama, podrška Fideszu u toj grupi pada ispod 10 posto.

Kao razlozi za to se obično navodi percepcija raširene korupcije, slabe ekonomske perspektive, stagnaciju javnih servisa prije svega zdravstva i obrazovanja, te međunarodnu izolaciju Mađarske koja među mlađom populacijom izaziva u najmanju ruku osjećaj nelagode.

Nasuprot tome, stariji i ruralni birači i dalje u velikoj mjeri podržavaju Orbana, dijelom zahvaljujući državnim subvencijama i medijskom uticaju.

Ova podjela sugerira da izbori nisu samo politički sukob, već i sudar dvije vizije budućnosti države.

Analitičari ističu da postoje tri moguća scenarija izbora, kao prvi se ističe očekivana pobjeda opozicije, a koja bi značila politički zaokret ka EU, pokušaj demontaže Orbanovog sistema i potencijalno otvaranje blokiranih evropskih fondova. Drugi scenario je tijesna i osporena pobjeda, koja bi najvjerovatnije izazvala političke tenzije i institucionalnu krizu, te sporove oko regularnosti izbora. Treći scenario je svakako opstanak Orbana na vlasti, a koji bi donio nastavak postojeće politike, dalje udaljavanje od EU i jačanje "iliberalnog bloka" u Evropi.

Mađarski izbori imaju šire implikacije jer predstavljaju simboličku borbu između dva modela Evrope, a prije svega Orbanovog modela koji je nacionalno suverenistički, skeptičan prema EU integracijama, te Magyarovog modela koji je otvoreno proevropski, reformski i institucionalno orijentisan.

Ishod izbora direktno će uticati na odnose Budimpešte i Bruxellesa, posebno kada se uzmu u obzir milijarde eura zamrznutih fondova. S druge strane za zemlje Zapadnog Balkana, uključujući Bosnu i Hercegovinu, izbori u Mađarskoj imaju višestruki značaj.

Orban je u prethodnim godinama izgradio bliske odnose sa liderima u regionu, uključujući političke strukture u Republici Srpskoj. Njegova politika podrške "suverenističkim" snagama u regionu bila je dio šire strategije uticaja. Dok bi njegov eventualni poraz mogao bi značiti slabljenje političke podrške tim akterima, promjenu retorike prema EU integracijama regiona, te smanjenje bilateralnih političkih inicijativa.

Nemoguće je zanemariti i ekonomski uticaj, jer je Mađarska značajan investitor u regionu. Promjena vlasti mogla bi dovesti do drugačijih prioriteta u investicijama, većeg usklađivanja sa EU pravilima i potencijalnog povećanja transparentnosti projekata.

Očekuje se i zaokret u pogledu EU integracije regiona, jer ako opozicija preuzme vlast moguće je očekivati jače zagovaranje proširenja, ali i strožije kriterije za zemlje poput Bosne i Hercegovine. Suprotno tome, nastavak Orbanove politike mogao bi značiti i nastavak blokada i selektivne podrške, te dodatnu fragmentaciju evropske politike prema Balkanu.

Izbori u Mađarskoj imaju i ideološki uticaj, jer je Orban godinama bio ideološki uzor dijelu političkih elita u regionu. Njegov eventualni poraz imao bi simbolički efekat u slabljenju modela "iliberalne demokratije" i samim time jačanju proevropskih narativa.

Test otpornosti

Dakle, izbori u Mađarskoj daleko nadilaze nacionalni okvir. Oni predstavljaju test otpornosti jednog političkog sistema, ali i šire borbe između različitih vizija demokratije u Evropi. Iako ankete sugeriraju prednost opozicije, kombinacija institucionalnih faktora, neodlučnih birača i političke polarizacije čini ishod neizvjesnim. Bez obzira na rezultat, jasno je da će političke posljedice izbora biti dugoročne – kako za Mađarsku, tako i za Evropsku uniju i Zapadni Balkan. Za Bosnu i Hercegovinu i region, ovi izbori nisu samo vijest iz susjedstva, već potencijalna prekretnica koja može redefinisati političke odnose, investicione tokove i evropsku perspektivu cijelog prostora.

(Oslobodjenje.ba/DEPO PORTAL/au)